Sự phi lý của những giới hạn - Salon Văn hóa Cà phê thứ Bảy
Salon Văn hóa Cà phê thứ Bảy

Sự phi lý của những giới hạn

22:37:25 16-04-2018

(Caphethubay.net) - One flew over the Cuckoo’s Nest – cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Mĩ Kenneth Elton “Ken” Kesey được chuyển ngữ qua tiếng Việt với tựa đề Bay trên trên tổ chim Cúc cu được nhìn nhận là “viên ngọc quý của văn học thế giới cuối thập niên 60, đầu thập niên 70”. 

Mọi chuyện xảy ra ở một trại tâm thần đầy quy tắc bị đảo lộn hoàn toàn khi McMurphy xuất hiện. Bất trị như một chú ngựa hoang, hắn vào viện để trốn án lao động khổ sai và không hề có ý định cứu thế. Nhưng trong những ngày ở đó, cái phần tốt đẹp yêu tự do, thích tung hoành của hắn đã làm nên một cuộc cách mạng, tạo ra mối liên kết giữa những thân xác yếu ớt, những trí não bị tổn thương, nhắc họ nhớ về cá tính, về chính mình hoặc về những kẻ đã-từng-là-mình. Sự nổi loạn đó thách thức trật tự đạo đức giả mà Liên hợp áp đặt.. Cuộc chiến bất cân sức bắt đầu. Và rồi đúng như cuộc đời, kẻ yếu đã không thể thắng. McMurphy đã chết dữ dội như cách hắn sống, nhưng Liên hợp không giết được hắn, cũng không thể bắt hắn sống theo cách nó đặt ra… 

Bản dịch tiếng Việt của cuốn Bay trên tổ chim cúc cu

Được tạo nên từ những trang văn vừa sảng khoái vừa bi thương, Bay trên tổ chim cúc cu đã chạm tới những câu hỏi phức tạp nhất về tự do và khuôn khổ, cá nhân và hệ thống, bình thường và bất thường, sự tỉnh táo và điên loạn… Một best seller, một kiệt tác văn chương có mặt trong danh sách những cuốn sách vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi, làm chỗ dựa cho một trong ba bộ phim duy nhất trong lịch sử giải Oscar từng chiến thắng ở toàn bộ các đề cử quan trọng nhất, Bay trên tổ chim cúc cu có sức mạnh của một tác phẩm không thể bị lãng quên. 

Câu chuyện về một bệnh viện tâm thần với những con bệnh “điên khùng” được phản ánh không phải lần đầu tiên trong tác phần của Ken Kesey. Văn học hiện đại thế giới thế kỷ XIX với một bậc thầy truyện ngắn – Anton Pavlovich Chekhov – đã mang lại cho độc giả những kiệt tác, những ám ảnh và day dứt với hình tượng “người trong bao”, rồi “Phòng số sáu”. Người ta giật mình và thảng thốt trước một hiện thực nước Nga – chuyên chế và bảo thủ. Điều đáng lưu ý không phải chỉ có cái xã hội ngoài kia đang cầm tù họ, mà chính họ lại tạo ra cái nhà tù của riêng mình mà không dám trốn thoát khỏi nó. Tuy vậy, Ken Kesey với cảm quan hậu hiện đại đã mang lại những điều kỳ diệu cho văn học Mĩ nói riêng, văn học nhân loại nói chung. Một hiện thực, không phải ở một bang cụ thể nào hay chỉ của riêng nước Mĩ, mà đó là hiện thực chung của xã hội hậu hiện đại. 

Time Magazine nhận định: “Tác giả Kesey (…) đã lấy cái nhìn của người TRONG trong trại về thế giới của người BÊN ngoài để làm lật nhào những giả định dễ chịu của độc giả về sự bình thường, đồng thời biến cuốn sách thành một tiếng gầm phản kháng chống lại các quy tắc xã hội phàm tục mà kẻ cai trị vô hình đã áp đặt lên.” Rõ ràng, có rất nhiều điều đặt ra trong tác phẩm này, chứ không đơn thuần là câu chuyện của sự nổi loạn hay sự sợ hãi. Vấn đề là trong cuộc sống luôn luôn tồn tại những giới hạn. Và con người luôn cố gắng đề vượt qua các giới hạn đó. Song họ không nhận thức được rằng, có những giới hạn mà ta ngỡ mình đã vượt qua nhưng kỳ thực, ta chỉ chạm tới nó mà thôi. 

Trong một khoa tâm thần của một bệnh viện, mọi giới hạn dừng lại ở những quy tắc mà người ta đã cố gắng tạo dựng và áp đặt. Thời gian, giờ giấc, các sinh hoạt, chuyện uống thuốc, các phương thức điều trị,…tất cả đều có những quy tắc riêng của nó. Và ngay các những bác sĩ, y ta của bệnh viện này, cũng hành xử với bệnh nhân theo cái cách ít nhân đạo nhất – đó là biến những kẻ đã điên thành điên nặng, và biến những kẻ chưa điên trở thành một tên điên. Hiện thực xung quanh những con người như tù trường Bromden, Frederickson, Charlie Cheswick, Billy Bibbit,…là sương mù và những khúc nhạc hãi hùng được lặp lại từ ngày này qua ngày khác. Trong cái “mái ấm” này, những con người tội nghiệp ấy chỉ được nói ra những thứ mà người ta muốn họ nói và bị buộc câm miệng với những ý định dù là nhỏ bé nhất của bản thân. Mụ y tá Ratched với nụ cười đạo đức giả luôn nở trên môi sẵn sàng mang đến cho các bệnh nhân những biện pháp “trị liệu tốt nhất” cho họ. Mọi thứ vẫn cứ tiếp tục như vậy nếu như không có sự xuất hiện của McMurphy – con người của bản năng và sự nổi loạn. Ngay từ những phút đầu tiên, anh đã cảm nhận một sự bất bình thường tràn ngập khắp khoa điều trị. Nhưng điều quan trọng hơn, anh cảm nhận được dấu hiệu của sự “hoàn toàn bình thường” trong mỗi con người kia. Có điều gì đáng canh giữ họ và làm cho họ chết khiếp mà trở nên ngoan ngoãn? Những viên thuốc mà bên trong là một con chip hay bức tường được gắn thiết bị theo dõi hay tệ hơn là sốc điện,..? Tất cả những thứ đó sẽ là những biện pháp chữa trị rất hiệu quả nếu như người ta áp dụng cho đúng đối tượng và với một tấm lòng yêu thương bệnh nhân thực sự. Và như thế, xem ra nó chẳng có gì đáng sợ hãi. Phải chăng, cái bóng ma ghê rợn ấy không phải ai khác mà chính là mụ y tá Ratched – một con người luôn mong muốn biến những đồng loại của mình thành một con tốt trên bàn cờ mà mụ ta là chủ soái. 

McMurphy không giống như những con gà kia, anh bày tỏ sự bất bình trước những phi lý đang diễn ra. Anh cố gắng mang đến cho họ những nụ cười, bởi theo anh, khi nào con người ta còn có thể cười được có nghĩa là không gì có thể hạ gục được họ. Anh biến một khoa bệnh tâm thần thành một sòng bài mà nói chính xác hơn, anh đang bày lại cho họ biết những quy luật của cuộc đời, khi mà con người ai cũng luôn mong muốn phần thắng trong tay,…Cuộc tiệc rượu và cả những cô gái điếm, cuộc du ngoạn không thể tưởng tượng trên một thuyền câu của những bệnh nhân tâm thần,…Không ai có thể ngờ được một con bệnh nhút nhát và sợ hãi lại có thể làm được những điều bất ngờ khi điều khiển con thuyền vượt qua những giới hạn mong manh. 

Trong cái phân khoa lạ lùng ấy, những bệnh nhân bị biến thành những thằng điên trong sự giám sát của những bác sĩ, y tá cũng là những kẻ điên. 

Nhà văn Nga Chekhov cũng có một truyện ngắn với bối cảnh câu chuyện trong nhà thương điên

Thật nực cười khi những quy tắc và luật lệ của bệnh viện tâm thần cố bắt McMurphy phải chui vào khuôn khổ. Một kẻ tung hoành như hắn ! Và hắn bắt đầu phá luật. McMurphy bắt đầu tạo ra mối dây liên kết giữa những bệnh nhân. Họ cùng nhau phá luật. Họ sống cuộc sống của những người bình thường, bình thường như mọi người bình thường khác. McMurphy kết giao với “Tù trưởng” Bromden, một người da đỏ to lớn, vốn tưởng là kẻ ù lì chậm chạm và đầu đất, nhưng thực ra chỉ giả điên một cách an phận. Họ, cùng những người điên, bắt đầu đòi lại những quyền làm người, trong khi mụ y tá trưởng cùng tay chân của mình cố gắng đập tắt cuộc “nổi loạn”. Sức sống mới trối dậy trong những người điên ấy, mụ cần phải dập tắt để bảo đảm sự bình lặng của nhà thương điên và bảo đảm uy quyền của chính mình. Mụ hành xử một cách điên loạn. Thậm chí còn điên hơn cả những người điên!

McMurphy – Bromden, họ là một cặp dị biệt nhất trong số những bệnh nhân của y tá Ratched. Một bên là kẻ nổi loạn muốn dùng hành động để chống lại tất cả mọi sự phi lý đang được áp đặt. Một bên là ý thức với sự tỉnh táo và luôn quán chiếu tất cả mọi chuyện. Như thế phải chăng, hai nhân vật đó âu cũng là cái bản năng và cái ý thức của con người? Người ta có thể loại bỏ những bản năng, đưa chúng ta vào khuôn khổ với những quy định, luật lệ; nhưng liệu rằng họ thể kìm hãm hoặc dò xét dòng suy nghĩ đang không ngừng chảy trong mỗi chúng ta? Kết thúc câu chuyện, McMurphy thực sự từ một con người bình thường, với ý muốn đem lại cho bản thân anh và những người bạn xung quanh một cuộc sống bình thường nhất, con người nhất, trở thành một con bệnh tâm thần. Cái ý thức người mạnh mẽ trong anh đã bị những kẻ “lương y” kia cướp mất bằng những dòng điện ghê rợn. Thế nhưng rõ ràng, trong một khoảng thời gian ngắn ngủi, anh đã thay đổi được những bệnh nhân ở đây, chí ít họ đã có một chút “tôi” trong mỗi cá nhân và thay vì cắn xé lẫn nhau như những con gà ngu ngốc, họ đã biết gắn kết với nhau, tiếng cười đã trở lại dù rằng chỉ trong những giây phút thoáng qua. McMurphy đã thử, điều quan trọng là anh đã dám nghĩ và làm cái việc mà tất cả mọi người đều nghĩ rằng không thể nào, không ai có thể làm được. Những hành động đó của Mc đưa ra một chân lý giữa cuộc sống này: có những giới hạn mà chúng ta biết chắc rằng mình không thể vượt qua nhưng vẫn phải thực hiện. 

Xét đến cùng, trong cuộc chạy đua với những điều phi lý đang diễn ra đầy rẫy trong khoa tâm thần ấy cũng như ngay giữa cuộc đời này, McMurphy không hề đơn độc. Billy Bibbit tự sát – đó là một hình ảnh dã man hay một sự giải thoát? Đó là hành động do sự sợ hãi, khiếp đảm mang đến hay ý thức của Billy thúc giục anh phải vượt qua những giới hạn này dù rằng anh có phải trả giá bằng cái chết của chính mình? Rồi ngay cả Mc, khi không còn một chút ít nào ý thức của một con người, cũng đã được thủ lĩnh Bromden giải thoát. Thủ lĩnh không muốn ra đi một mình và bỏ lại người bạn đã giúp cho anh hiểu được rõ hơn những gì đang diễn ra và những gì anh cần làm. Hành động đó của Bromden, nếu đặt trong bối cảnh thông thường của cuộc sống sẽ bị lên án là dã man và vô nhân đạo nhưng trong hoàn cảnh này, đó là một việc nên làm. 

Toàn bộ cuốn tiểu thuyết là sự cố gắng gắn kết những con người với nhau của McMurphy, điều đó tưởng chừng như quá tầm thường và vô nghĩa nhưng lại là chân lý lớn nhất của cuộc đời. Bởi mỗi người trong chúng ta không ai có thể tồn tại một cách đơn độc, tách rời khỏi những người khác. Và rằng, một cá nhân không thể thay đổi bất cứ điều gì dù là nhỏ nhoi nhất của xã hội nhưng ngược lại, nếu một tập thể tâm đầu ý hợp thì có thể biến chuyển ngay cả những điều khó khăn nhất.

Bromden đã làm được những việc mà Mc không làm được. Anh đã phá tan cánh của của nhà ngục tâm thân để trở về với đại ngàn, trở về với bộ tộc da đỏ của anh, trở về với một xã hội mà con người được sống là con người nhất. Rõ ràng, lại một chân lý nữa của cuộc sống được phơi bày giữa đống ngổn ngang của khoa tâm thần, của những trang viết bóp nghẹt nhịp tim độc giả – trong cuộc chạy đua giữa người yếu và kẻ mạnh, hầu hết những người yếu sẽ thua và nhận về mình những kết cục bi thảm nhất, thế nhưng, một con người nếu biết nhận thức rõ về đối phương và quan trọng nhất là chính bản thân mình, biết được ý nghĩa đích thực của cuộc sống là gì thì kẻ đó có thể vượt qua và làm được cái anh ta muốn.

*

Nếu như trong Phòng số sáu, Chekhov tạo ra được một nhà thương điên, một không gian tù ngục. Các nhân vật của ông cũng bị cuộc đời hoặc chính mình làm cho chết khiếp mà phải chui vào căn phòng đặc biệt ấy. Nhưng trong tác phẩm của Chekhov, các phương diện đối nghịch nhau không nhiều và cũng không bị đẩy đến cao trào. Các nhân vật chìm đắm trong bầu không khí ẩm ướt và ngột ngạt của sự cam chịu. Không ai dám nổi loạn, dù rằng trong ý thức. Ken Kesey đã đưa tác phẩm của mình qua một thái cực khác, nhân vật của ông từ sự tự ý thức để bảo vệ bản thân, qua sự nổi loạn trong ý thức, đến sự nổi loạn tăng cấp trong hành động. Mọi thứ được đẩy dần lên đến cao trào để rồi vỡ òa và đọng lại một nốt lặng trong lòng độc giả 

Và đúng như New York Herald Tribune khẳng định:“Với tư cách một tác phẩm hư cấu, đây là tiểu thuyết xứng đáng được khen tặng đặc biệt, vì bối cảnh, vì câu chuyện, vì cách viết đầy sức mạnh chứa trong đó sự hài hước đớn đau, nỗi giận dữ và lòng trắc ẩn, và, trên hết thảy, vì đã tạo ra nhân vật Randle P. McMurphy”…

Ngô Viết Hoàn (ĐH Sư phạm Hà Nội(

Bài đăng trên tạo chí Nghiên cứu lịch sử

https://nghiencuulichsu.com/2013/11/18/bay-qua-to-chim-cuc-cu-one-flew-over-the-cuckoos-nest/z